Suraxanı rayonunun Mənzil-Kommunal Təsərrüfat Birliyinin Qaraj müdiri Elşad Abdullayev - 27 Sentyabr Vətən uğrunda canından keçən şəhidlərin xatirəsi qarşısında baş əydiyimiz, onların keçdiyi yolu, ailələrinin yaşadığı ağrını və xalqımızın uzun illər daşıdığı Qarabağ həsrətini bir daha xatırladığımız tarixdir. Anım Günü həm də Zəfərin hansı bədəllə qazanıldığını dərk etmək, şəhidlərin əziz xatirəsini yaşatmaq və gələcək nəsillərə bu tarixi olduğu kimi çatdırmaq üçün mühüm mənəvi gündür.
Azərbaycan xalqının Qarabağ yaddaşı onilliklər boyu müharibə, itki, məcburi köçkünlük və doğma torpaqlara qayıtmaq ümidi ilə yoğrulub. Birinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində minlərlə insan həyatını itirdi, yüz minlərlə soydaşımız doğma yurdlarından didərgin düşdü, şəhər və kəndlərimiz işğal altında qaldı. Dağıdılmış yaşayış məntəqələri, məhv edilmiş tarixi-mədəni irs və Xocalı faciəsi xalqımızın yaddaşında silinməz izlər buraxdı.
1992-ci il fevralın 26-da Xocalıda baş verən qətliam Qarabağ münaqişəsinin ən ağır faciələrindən biri oldu. Azərbaycan tərəfinin rəsmi məlumatına görə, həmin hadisələr zamanı 613 nəfər öldürülüb. Onların arasında qadınlar, uşaqlar və yaşlı insanlar da vardı. Xocalının faciəsi Azərbaycan cəmiyyətinin yaddaşında yalnız bir şəhərin yaşadığı müsibət kimi deyil, müharibənin insan talelərinə vurduğu ağır zərbənin simvollarından biri kimi qaldı.
Münaqişənin dinc yolla həlli üçün uzun illər aparılan danışıqlar isə nəticə vermədi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələrində işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılması tələb edilsə də, bu sənədlər uzun müddət icra olunmadı. Diplomatik prosesin nəticəsiz qalması cəbhə xəttində gərginliyin davam etməsinə səbəb oldu.
2016-cı ilin Aprel döyüşləri və 2020-ci ilin iyulunda Tovuz istiqamətində baş verən döyüşlər münaqişənin yenidən hərbi eskalasiyaya keçə biləcəyini göstərdi. Tovuz hadisələrindən sonra Azərbaycanda yaranan ictimai səfərbərlik isə cəmiyyətin Qarabağ məsələsinə münasibətinin nə qədər həssas olduğunu bir daha nümayiş etdirdi.
Bütün bunlar göstərirdi ki, 2020-ci ilin sentyabrında başlayan müharibənin arxasında uzun illər ərzində formalaşmış mürəkkəb siyasi və hərbi proseslər dayanırdı. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi dövründə ordu quruculuğu dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilmiş, Silahlı Qüvvələrin maddi-texniki bazasının gücləndirilməsi, müasir silah və texnika ilə təminatı, hərbi kadrların hazırlanması və döyüş qabiliyyətinin artırılması istiqamətində ardıcıl tədbirlər görülmüşdü.
27 sentyabr 2020-ci ildə cəbhə xəttində genişmiqyaslı hərbi əməliyyatların başlaması ilə Azərbaycan qarşısında yeni tarixi mərhələ açıldı. Həmin gün Prezident, Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Komandanı İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Ordusu əks-hücum əməliyyatına başladı. Bununla 44 gün davam edəcək Vətən müharibəsinin əsası qoyuldu.
Bu müharibədə Ali Baş Komandanın fəaliyyəti yalnız cəbhədə verilən hərbi qərarlarla məhdudlaşmırdı. Qarşıda bir-biri ilə sıx bağlı olan bir neçə vəzifə dayanırdı: ordunun əməliyyatlarının idarə olunması, dövlət idarəçiliyinin müharibə şəraitində davam etdirilməsi, beynəlxalq müstəvidə Azərbaycanın mövqeyinin müdafiəsi və cəmiyyətin vahid məqsəd ətrafında səfərbər olunması.
Müharibə günlərində İlham Əliyevin xalqa müraciətləri və xarici media qurumlarına verdiyi çoxsaylı müsahibələr informasiya cəbhəsinin mühüm hissəsinə çevrildi. Azərbaycan Prezidentinin çıxışlarında cəbhədəki vəziyyət, ölkənin mövqeyi və müharibənin siyasi-hüquqi əsasları barədə məlumat verilirdi. Beləliklə, döyüş meydanında gedən mübarizə diplomatik və informasiya müstəvisində də davam etdirilirdi.
Ali Baş Komandanın strategiyasının mühüm tərəflərindən biri hərbi nəticələrlə siyasi nəticələrin bir-birini tamamlaması idi. Azərbaycan Ordusunun cəbhədə irəliləməsi paralel olaraq Azərbaycanın danışıqlardakı mövqeyini qətiləşdirirdi. Azad edilən ərazilər müharibənin hərbi nəticəsini müəyyənləşdirir, siyasi rəhbərliyin diplomatik fəaliyyəti isə bu nəticələrin beynəlxalq müstəvidə möhkəmləndirilməsinə yönəlirdi.
44 günlük müharibənin gedişində Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı və digər yaşayış məntəqələrinin azad edilməsi mühüm hərbi nəticələr oldu. Lakin bu yol asan keçmədi. Azərbaycan Ordusunun hər bir irəliləyişinin arxasında ağır döyüşlər, şəhidlər və yaralılar dayanırdı. Əsgər və zabitlər mürəkkəb relyefdə, möhkəmləndirilmiş mövqelərə qarşı döyüşərək böyük fədakarlıq göstərdilər.
Müharibənin ən mühüm mərhələlərindən biri noyabrın 8-də Şuşanın azad edilməsi oldu. Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı olan Şuşanın azadlığı hərbi və mənəvi baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Şuşanın azad edilməsindən iki gün sonra, noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya arasında üçtərəfli Bəyanat imzalandı və hərbi əməliyyatların dayandırılması nəzərdə tutuldu.
44 günlük müharibədən sonra Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının Azərbaycana qaytarılması ilə proses yeni mərhələyə keçdi. 2022-ci ilin avqustunda Laçın şəhəri, Zabux və Sus kəndləri üzərində Azərbaycanın nəzarəti bərpa edildi. Beləliklə, müharibənin yaratdığı yeni reallıqlar sonrakı mərhələdə siyasi və diplomatik proseslərlə davam etdirildi.
Bu tarixi prosesdə xalqın rolu da xüsusi qeyd olunmalıdır. Müharibə günlərində Azərbaycan cəmiyyətinin böyük hissəsi özünü vahid məqsəd ətrafında birləşmiş şəkildə göstərdi. Küçələrdə və evlərdə Azərbaycan bayraqları dalğalandı, insanlar cəbhədə döyüşən hərbçilərə mənəvi dəstək verdi, qanvermə aksiyalarında iştirak etdi, şəhid ailələrinə və yaralılara yardım göstərdi. Minlərlə insan könüllü olaraq hərbi xidmətə getmək üçün müraciət etdi.
Xalqın Ali Baş Komandan və ordu ətrafında nümayiş etdirdiyi birlik müharibənin ictimai-siyasi mənzərəsinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri oldu. Cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrini birləşdirən əsas amil siyasi mövqelərdən daha çox Vətən torpaqlarının azad olunması məqsədi idi. Cəbhədə əsgər, arxa cəbhədə isə milyonlarla vətəndaş öz imkanları daxilində ümumi mübarizəyə töhfə verirdi.
Lakin Vətən müharibəsinin tarixini yalnız hərbi əməliyyatların və siyasi qərarların xronologiyası kimi təqdim etmək mümkün deyil. Bu tarix, hər şeydən əvvəl, insan talelərindən ibarətdir. Hər azad edilmiş şəhərin, kəndin və yüksəkliyin arxasında bir şəhidin adı, bir qazinin yarası, bir ailənin göz yaşı var. Məhz buna görə qələbənin ən müqəddəs ünvanı şəhidlərin xatirəsidir.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Anım Günü ilə bağlı çıxışlarında da şəhidlərin fədakarlığı xüsusi vurğulanır. Vətən müharibəsinin nəticəsi Azərbaycan əsgərinin döyüş meydanında göstərdiyi şücaətlə sıx bağlıdır. Ali Baş Komandanın qərarlarını həyata keçirən, səngərlərdə döyüşən və həyatını Vətən uğrunda fəda edən məhz həmin əsgər və zabitlər oldu.
Şəhidlərin xatirəsinə ehtiram yalnız onları yad etməklə bitmir. Bu ehtiram şəhid ailələrinə qayğıda, qazilərin problemlərinin həllində, onların müalicəsi və reabilitasiyasında, övladlarının gələcəyinə sahib çıxmaqda özünü göstərməlidir. Dövlət tərəfindən bu istiqamətdə müxtəlif sosial proqramlar həyata keçirilib, qazilərin müalicəsi və protezlərlə təminatı, şəhid ailələrinin sosial müdafiəsi diqqətdə saxlanılıb. “YAŞAT” Fondu da bu sahədə həyata keçirilən mühüm ictimai təşəbbüslərdən biri olub.
Şəhidlərin xatirəsinin yaşadılması həm də tarixin qorunması deməkdir. Bakıda yaradılan Zəfər parkı və Zəfər muzeyi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Burada Qarabağın tarixi, münaqişənin müxtəlif mərhələləri, 44 günlük Vətən müharibəsi, Şuşanın azad olunması, şəhidlərin xatirəsi və müharibədən sonrakı bərpa prosesi ilə bağlı materiallar gələcək nəsillərə çatdırılır.
Bu gün Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda genişmiqyaslı quruculuq işləri aparılır. Yeni yollar, yaşayış məhəllələri, məktəblər, xəstəxanalar və digər infrastruktur obyektləri inşa olunur, keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışı həyata keçirilir. Bir vaxtlar dağıdılmış və boş qalmış ərazilərdə yenidən həyat canlanır.
Amma qurulan hər yeni evin, çəkilən hər yolun, yenidən həyat qayıdan hər kəndin arxasında bir tarix dayanır. O tarixin ən ağrılı səhifəsində şəhidlərin adları yazılıb. 27 Sentyabrın Anım Günü kimi qeyd olunması da məhz bu yaddaşın dövlət və cəmiyyət səviyyəsində qorunmasının ifadəsidir. Hər il saat 12:00-da ölkə ərazisində bir dəqiqəlik sükut elan olunur. Bir dəqiqəlik sükut zahirən qısa zaman kəsiyidir. Lakin həmin bir dəqiqənin içində onilliklərin tarixi, minlərlə insan taleyi və bütöv bir xalqın minnətdarlığı yaşayır.
Anım Günündə şəhidlərin məzarları önündə yandırılan şamlar, oxunan dualar, dalğalanan bayraqlar və səslənən adlar bir həqiqəti xatırladır: tarix yalnız qalibiyyətlərlə yazılmır, həmin qalibiyyətlərin bədəli ilə də yazılır.
44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycanın müasir tarixində dövlət, ordu və cəmiyyətin eyni məqsəd ətrafında səfərbər olduğu mühüm hadisələrdən biri kimi yadda qaldı. Ali Baş Komandanın siyasi rəhbərliyi, Azərbaycan Ordusunun hərbi əməliyyatları, diplomatik və informasiya fəaliyyəti, xalqın mənəvi dəstəyi və ən başlıcası, şəhid və qazilərimizin fədakarlığı bu tarixin bir-birindən ayrılmaz hissələridir.
Lakin 27 sentyabr bütün bu hadisələrin içərisində ilk növbədə şəhidlərin günüdür. Saat 12-də ölkənin hər yerində bir dəqiqəlik sükut başlayanda sanki zaman dayanır. Həmin sükutda bir ananın duası, bir övladın atasına həsrəti, bir qazinin ağrısı, əsgərin son döyüşü və xalqın minnətdarlığı birləşir.
O sükut qarşısında baş əymək keçmişə ehtiramla yanaşı, gələcək qarşısında məsuliyyət də deməkdir. Şəhidlərimizin əziz xatirəsini yaşatmaq, onların ailələrinə sahib çıxmaq, qazilərimizi unutmamaq, bu tarixi gələcək nəsillərə doğru şəkildə çatdırmaq bizim mənəvi borcumuzdur.
27 Sentyabr – Anım Günü bizə bir daha xatırladır: Vətən yalnız torpaq deyil. Vətən uğrunda canını fəda edən insanların xatirəsidir, onların ailələrinin ağrısıdır, qazilərin daşıdığı izdir və azad edilmiş torpaqlarda gələcəyə qurulan həyatdır.
